KIỂM TRA CÀNG NÂNG, XÍCH, CON LĂN TRÊN XE NÂNG CŨ

Càng nâng, xích và con lăn là ba nhóm chi tiết quan trọng trong hệ thống nâng của xe nâng cũ. Càng trực tiếp đỡ hàng. Xích truyền lực nâng và giữ chuyển động của cụm cột. Con lăn giúp các tầng cột nâng di chuyển đúng hướng, hạn chế rung và giữ khoảng cách ổn định.
Sau thời gian dài làm việc, các bộ phận này có thể bị mòn, cong, nứt, giãn, gỉ hoặc lệch vị trí. Những hư hỏng nhỏ nếu không được phát hiện có thể làm hàng nghiêng, càng tụt, cột nâng rung hoặc giảm khả năng kiểm soát tải. Vì vậy, kiểm tra càng nâng, xích và con lăn cần được thực hiện trước khi đưa xe nâng cũ vào sử dụng, sau đó lặp lại theo lịch bảo dưỡng và trước mỗi ca làm việc.

Vì sao xe nâng cũ cần được kiểm tra kỹ hệ thống nâng?

Xe nâng cũ có thể đã làm việc trong nhiều môi trường khác nhau. Cường độ nâng hạ, tải trọng thường xuyên, bụi, hơi ẩm, hóa chất và cách bảo dưỡng trước đó đều ảnh hưởng đến tuổi thọ của càng, xích và con lăn.
Bề ngoài sạch sẽ không đồng nghĩa với tình trạng kỹ thuật tốt. Một sợi xích có thể bị giãn hoặc mòn ở mặt trong dù người vận hành khó nhìn thấy. Càng có thể bị mỏng tại phần gót, còn con lăn có thể mòn lệch khiến cột nâng không di chuyển thẳng.
Do đó, cần kết hợp quan sát, đo kiểm và vận hành thử không tải. Những lỗi liên quan đến kết cấu chịu tải không nên xử lý bằng cách phỏng đoán hoặc sửa tạm.

Chuẩn bị trước khi kiểm tra

Đưa xe về nền phẳng, sạch và đủ ánh sáng. Hạ càng xuống nền, tắt động cơ, kéo phanh tay và tháo chìa khóa. Nếu cần kiểm tra các bộ phận ở vị trí cao, phải có biện pháp chống hạ ngoài ý muốn và người thực hiện được đào tạo phù hợp.
Không đưa tay vào giữa các tầng cột, xích, con lăn hoặc khu vực có thể kẹp. OSHA khuyến nghị dùng que hoặc dụng cụ phù hợp để kiểm tra độ căng xích, thay vì đưa tay vào bên trong cột nâng . Không đứng dưới càng hoặc dưới cụm nâng đang được giữ bằng áp suất thủy lực.
Chuẩn bị khăn sạch, đèn soi, thước đo, dụng cụ đo độ mòn xích và tài liệu kỹ thuật của xe. Nếu phát hiện dấu hiệu nguy hiểm, dừng kiểm tra thực địa và báo người có chuyên môn.

1. Kiểm tra càng nâng

Quan sát lưỡi càng và thân càng

Bắt đầu từ mặt trên, mặt dưới, hai cạnh bên và phần gót cong của càng. Tìm các dấu hiệu:
•Vết nứt trên bề mặt hoặc quanh mối hàn.
•Lưỡi càng bị cong, xoắn hoặc không còn thẳng.
•Phần gót bị mòn, mỏng hoặc có rãnh sâu.
•Đầu càng bị mẻ, biến dạng hoặc cao thấp không đều.
•Bề mặt có vết cháy, rỗ do ăn mòn hoặc dấu hiệu từng bị gia nhiệt.
Phần gót chịu lực lớn khi hàng nằm trên càng, nên cần được kiểm tra kỹ hơn các khu vực ít chịu tải. Không dùng tay vuốt dọc cạnh càng nếu có khả năng xuất hiện ba via hoặc vết nứt sắc.
OSHA liệt kê các lỗi như nứt bề mặt, lưỡi hoặc thân càng không thẳng, góc càng sai, đầu càng chênh cao, khóa định vị không hoạt động và mòn lưỡi hoặc thân càng là những tình trạng phải đưa càng khỏi sử dụng để sửa chữa đúng cách hoặc thay thế .

Kiểm tra khóa định vị và móc càng

Mỗi càng phải được giữ chắc trên giá càng bằng móc và chốt khóa. Thử di chuyển nhẹ để kiểm tra càng có bị trượt ngang bất thường không. Chốt khóa phải vào đúng rãnh, lò xo hồi tốt và không bị kẹt bởi bụi hoặc rỉ.
Không vận hành nếu khóa định vị bị mất, gãy hoặc không giữ được vị trí. Khi xe di chuyển, càng lỏng có thể trượt sang bên và làm tải mất cân bằng.

Đo độ mòn khi cần thiết

Quan sát bằng mắt chỉ giúp phát hiện lỗi rõ ràng. Với xe nâng cũ đã làm việc nhiều, nên dùng thước đo hoặc dụng cụ đo chuyên dụng để kiểm tra chiều dày lưỡi và vùng gót. So sánh kết quả với kích thước ban đầu hoặc giới hạn trong tài liệu kỹ thuật.
Không tự đặt một ngưỡng chung cho mọi loại càng vì kích thước, vật liệu và thiết kế có thể khác nhau. Khi chiều dày giảm đáng kể, tải trọng cho phép cũng có thể không còn như ban đầu. Cần để kỹ thuật viên đánh giá trước khi tiếp tục nâng hàng.

2. Kiểm tra xích nâng

Quan sát mắt xích, chốt và bản xích

Dùng đèn soi kiểm tra toàn bộ phần xích có thể tiếp cận. Chú ý các mắt xích chạy qua puly hoặc con lăn vì đây thường là vùng chịu ma sát và tải lặp lại.
Tìm các dấu hiệu:
•Rỉ sét hoặc ăn mòn sâu.
•Bản xích nứt, cong, méo hoặc có vết xước sâu.
•Chốt xích bị xoay lệch, mòn, lõm hoặc trồi ra.
•Mắt xích bị kẹt, không chuyển động đều.
•Xích bị xoắn hoặc chạy lệch đường.
•Bụi, bùn và chất bẩn bám thành lớp dày.
•Độ chùng hai bên không đều.
Xích bị nứt, gỉ nghiêm trọng, méo mắt hoặc có chốt hư phải được đưa ra khỏi vận hành. Không dùng dây thép, bu lông tạm hoặc phương pháp hàn để nối mắt xích.

Kiểm tra độ giãn của xích

Xích có thể dài ra theo thời gian do mòn giữa chốt và bản xích. Độ giãn cần được đo bằng thước hoặc dụng cụ đo mòn chuyên dụng trên đoạn xích chịu tải nhiều. Hướng dẫn của TVH nêu rằng xích lá cần được thay khi độ giãn đạt giới hạn 3%, nhưng ngưỡng cụ thể phải được đối chiếu với tài liệu kỹ thuật và loại xích đang sử dụng .
Không nên chỉ kéo xích bằng tay để kết luận còn tốt. Xích có thể trông căng nhưng vẫn bị mòn ở chốt và lỗ bản xích. Nếu xích có độ giãn vượt giới hạn, cần thay theo đúng cấu hình, không nối thêm mắt để kéo dài thời gian sử dụng.

Kiểm tra bôi trơn và độ căng

Xích khô làm tăng ma sát, gây mòn nhanh và phát tiếng kêu khi nâng hạ. Xích quá nhiều mỡ lại dễ bám bụi, tạo lớp mài mòn quanh chốt. Hãy làm sạch theo quy trình rồi bôi chất bôi trơn phù hợp với điều kiện làm việc.
Kiểm tra độ căng giữa các nhánh xích. Nếu một bên chùng hơn rõ rệt, nguyên nhân có thể liên quan đến căn chỉnh, puly, giá nâng hoặc chiều dài xích không đồng đều. Không tự vặn chỉnh khi chưa xác định đúng cơ cấu và giới hạn điều chỉnh.

3. Kiểm tra con lăn cột nâng

Con lăn giúp các tầng cột nâng trượt theo đường dẫn. Khi con lăn mòn, kẹt hoặc lệch, cột có thể rung, nghiêng, phát tiếng kêu và tạo lực bất thường lên xích.
Kiểm tra phần bề mặt con lăn có bị mòn dẹt, nứt, vỡ, rỗ hoặc bong không. Dùng đèn soi các vị trí khuất và quan sát dấu mài trên ray cột. Con lăn phải quay tương đối tự do khi kiểm tra theo quy trình an toàn, không bị kẹt hoặc lắc ngang quá mức.
Dấu hiệu cần chú ý gồm:
•Cột nâng nghiêng sang một phía.
•Khe hở giữa cột và con lăn không đều.
•Tiếng lạch cạch khi nâng hoặc hạ.
•Cột rung giật ở một vị trí nhất định.
•Vệt mài kim loại chỉ xuất hiện ở một bên ray.
•Con lăn quay nặng hoặc có độ rơ lớn.
Con lăn phải được căn chỉnh theo hướng dẫn. TVH lưu ý rằng con lăn cột cần được lắp thẳng đứng và đúng vị trí để hạn chế xích bị biến dạng hoặc giãn không đều . Không dùng búa đập trực tiếp vào con lăn hoặc tự chêm vật liệu để giảm khe hở.

4. Vận hành thử sau khi kiểm tra tĩnh

Sau khi kiểm tra bằng mắt, khởi động xe trong khu vực trống, không có người đứng gần cột và không đặt hàng trên càng. Nâng hạ ở tốc độ thấp, quan sát chuyển động của xích, giá càng và các tầng cột.
Càng cần nâng và hạ đều, không tự tụt nhanh, không giật tại một điểm và không phát tiếng va đập. Hai bên xích phải chuyển động đồng bộ. Nếu cột lệch, rung mạnh hoặc phát ra tiếng kêu bất thường, dừng thử ngay.
Không dùng tải nặng để “kiểm tra sức chịu” của hệ thống. Việc thử tải phải do người có chuyên môn thực hiện với quy trình, khu vực và tải kiểm tra phù hợp.

Khi nào phải ngừng sử dụng xe nâng cũ?

Cần đưa xe ra khỏi vận hành ngay khi phát hiện một trong các dấu hiệu sau:
•Càng có vết nứt, bị cong, mòn vượt giới hạn hoặc khóa định vị hỏng.
•Xích có mắt nứt, chốt biến dạng, gỉ sâu, kẹt hoặc giãn quá giới hạn.
•Con lăn bị vỡ, kẹt, rơ lớn hoặc làm cột nghiêng.
•Càng tự tụt, cột nâng giật mạnh hoặc xích chạy lệch.
•Có tiếng va đập, tiếng nghiến hoặc rung bất thường.
•Một bên cột hoặc xích chịu tải khác thường.
•Có dấu hiệu sửa chữa tạm, hàn đắp hoặc thay chi tiết không rõ nguồn gốc.
OSHA yêu cầu xe nâng không ở trạng thái an toàn phải được đưa khỏi vận hành; lỗi phải được ghi nhận, báo ngay và sửa bởi người được ủy quyền .

Lịch kiểm tra nên áp dụng

Trước mỗi ca, người vận hành nên kiểm tra nhanh càng, chốt khóa, phần xích nhìn thấy được, dấu rò rỉ và tiếng động bất thường. Với xe làm việc liên tục, cần kiểm tra sau mỗi ca theo quy định áp dụng tại nơi làm việc.
Định kỳ theo giờ hoạt động, cần đo độ mòn xích, kiểm tra chiều dày càng, độ rơ con lăn, căn chỉnh cột, bôi trơn và kiểm tra tải bởi kỹ thuật viên. Xe nâng cũ làm việc trong môi trường bụi, ẩm hoặc hóa chất nên được kiểm tra thường xuyên hơn.
Mỗi lần kiểm tra cần ghi ngày, số giờ hoạt động, vị trí phát hiện lỗi và người thực hiện. Hồ sơ giúp theo dõi mức độ mòn và tránh bỏ sót lỗi lặp lại.

Kết luận

Kiểm tra càng nâng, xích và con lăn trên xe nâng cũ là việc cần làm trước khi vận hành và duy trì trong suốt quá trình sử dụng. Càng phải thẳng, không nứt, không mòn vượt giới hạn và có khóa định vị hoạt động tốt. Xích cần được kiểm tra về nứt, gỉ, độ giãn, độ căng và bôi trơn. Con lăn phải quay phù hợp, không vỡ, không kẹt và không làm cột nâng lệch.
Khi phát hiện lỗi ảnh hưởng đến khả năng chịu tải hoặc chuyển động của cột, không nên tiếp tục vận hành hay sửa tạm. Hãy cô lập xe, ghi nhận tình trạng và để kỹ thuật viên có chuyên môn kiểm tra. Quy trình này giúp hạn chế nguy cơ rơi hàng, hỏng cột nâng và tai nạn trong khu vực làm việc.