Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) và các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) đang tái định hình toàn bộ nền kinh tế tri thức. Để xây dựng được một mô hình AI có khả năng lập trình, viết nội dung, phân tích tài chính hoặc chẩn đoán y tế vượt trội, các công ty công nghệ bắt buộc phải tiến hành "cào dữ liệu" (Web Scraping) và thu thập hàng tỷ văn bản, hình ảnh, mã nguồn và tác phẩm nghệ thuật có sẵn trên không gian internet để phục vụ quá trình huấn luyện mô hình (AI Training). Tuy nhiên, đằng sau năng lực siêu việt của các thuật toán là một cuộc khủng hoảng pháp lý toàn cầu về quyền sở hữu trí tuệ đang lan rộng tới Việt Nam: ranh giới giữa việc khai phá dữ liệu học thuật hợp pháp và hành vi xâm phạm bản quyền tác giả quy mô công nghiệp.

Vấn đề pháp lý cốt lõi xoay quanh cơ chế Ngoại lệ khai phá văn bản và dữ liệu (Text and Data Mining - TDM Exceptions). Trong khi các thị trường phát triển như Liên minh Châu Âu (EU) thông qua Chỉ thị DSM đã ban hành các ngoại lệ TDM cho phép khai thác dữ liệu phục vụ nghiên cứu khoa học và thương mại (với điều kiện chủ sở hữu tác phẩm không tuyên bố bảo lưu quyền rút lui - Opt-out), thì hệ thống pháp luật của Việt Nam theo Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành hoàn toàn chưa có quy định đặc thù về việc sử dụng tác phẩm để huấn luyện AI. Căn cứ theo Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ, hành vi sao chép tác phẩm, phân phối hoặc tạo tác phẩm phái sinh mà không được sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả và không trả tiền bản quyền đều mặc nhiên bị coi là hành vi xâm phạm quyền tác giả, trừ các trường hợp sử dụng hợp lý rất hạn hẹp (như tự sao chép một bản để nghiên cứu cá nhân).

Hiểm họa pháp lý nổ ra khi các nhà phát triển AI sử dụng các tập dữ liệu huấn luyện (Training Datasets) có chứa các bài viết báo chí, hình ảnh có bản quyền, sách chuyên khảo hoặc mã nguồn độc quyền của các doanh nghiệp khác mà không có thỏa thuận cấp phép (Licensing Agreement). Các chủ sở hữu tác phẩm hoàn toàn có quyền khởi kiện công ty công nghệ ra Tòa án yêu cầu bồi thường thiệt hại vật chất khổng lồ, đồng thời áp dụng chế tài khẩn cấp buộc doanh nghiệp phải Tiêu hủy toàn bộ mô hình AI đã được huấn luyện bằng dữ liệu vi phạm. Đối với một startup AI, việc phải xóa bỏ một mô hình ngôn ngữ đã tiêu tốn hàng triệu USD chi phí điện toán máy chủ và hàng năm trời nghiên cứu đồng nghĩa với một bản án tử hình tài chính.

Hơn thế nữa, tính pháp lý của "Sản phẩm đầu ra do AI tạo ra" (AI-generated Outputs) cũng là một bãi mìn pháp lý chưa có hồi kết. Nếu một mô hình AI tạo ra một hình ảnh, bài viết hoặc đoạn mã lập trình có tính tương tự gây nhầm lẫn hoặc sao chép nguyên văn cấu trúc biểu đạt của một tác phẩm gốc đã được bảo hộ, cả công ty phát triển mô hình AI lẫn người dùng cuối sử dụng sản phẩm đầu ra đó để kinh doanh thương mại đều có thể bị kiện liên đới về hành vi vi phạm bản quyền. Các công ty công nghệ nếu không lưu trữ nhật ký nguồn gốc dữ liệu huấn luyện (Data Provenance Log) một cách minh bạch sẽ hoàn toàn mất quyền tự vệ trước các cáo buộc đạo nhái trước Tòa án.

Để định hình một chiến lược phát triển AI an toàn và chủ động phòng ngừa các vụ kiện bản quyền xuyên biên giới, các công ty công nghệ cần sự đồng hành của một đội ngũ chuyên gia luật sở hữu trí tuệ am tường thuật toán số. Tiên phong trong việc tư vấn thể chế cho các doanh nghiệp đổi mới sáng tạo và trí tuệ nhân tạo, Công ty luật Legalzone cung cấp giải pháp kiểm toán bản quyền dữ liệu AI và bảo vệ tài sản vô hình toàn diện. Các nhà sáng lập công nghệ và chuyên gia AI có thể tham khảo chi tiết các dịch vụ tư vấn doanh nghiệp tại: https://legalzone.vn/doanh-nghiep/ . Các luật sư sẽ trực tiếp tham gia thẩm định tính hợp pháp của các tập dữ liệu đầu vào, đàm phán các thỏa thuận cấp phép dữ liệu thương mại, xây dựng Điều khoản sử dụng dịch vụ AI miễn trừ trách nhiệm hợp pháp cho đơn vị phát triển, và thiết lập cơ chế lọc nội dung đầu ra phòng ngừa xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, giúp doanh nghiệp bứt phá công nghệ mà vẫn duy trì sự tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực pháp lý quốc tế.